Tò mò trong xứ của giáo điều

021223_r11739.jpg

Tiến sĩ Phạm Đình Bá, đại học Toronto, Canada

Ở một xứ rất ưu việt, những cán bộ đề xướng luật đặc khu tin tưởng tuyệt đối vào sự thành công của đặc khu ở Trung Quốc gần 40 năm trước và gần như khóa chặc trước các cân nhắc khác, nhất là không muốn nghe những phát biểu kêu gọi cẩn trọng trong các vấn đề liên quan đến toàn vẹn lảnh thổ.(1) “Sự khắc sâu của niềm tin tưởng tuyệt đối vào một ý thức hệ là một cách định nghĩa cho ‘giáo điều’”.(2) Với sự hình thành của niềm tin tuyệt đối vào một định kiến, tư duy phê phán của người học bị giảm sút, nếu không muốn nói là cạn hẳng. Một nền giáo dục nặng phần giáo điều dẫn đến sự thiếu vắng của tư duy phê phán trong thu nhập kiến thức, và dẫn đến thiếu vắng sự tò mò.(3, 4) Bài nầy xem xét về sự tò mò trong một bối cảnh mà giá trị của sự tò mò có thể không được coi trọng đúng mức.

Tò mò là gì?

Ở những nơi tiến bộ, sự tò mò trong suy nghĩ và dấn thân để tăng kiến thức và khả năng là điều không còn gây tranh cãi – sự tò mò trong góc độ nầy thường được coi là đáng khuyến khích (5). Vậy chúng ta có nên tò mò về sự tò mò không? Sự tò mò là gì và sự tò mò có quan trọng không? Để trả lời các câu hỏi nầy, cần chỉ ra rằng sự tò mò là một chủ đề không dễ xem xét, và cách xem xét có thể phải cân nhắc về hình thức của sự tò mò và ở những thời điểm và địa điểm khác nhau. Nói chung, sự tò mò có liên hệ đến hai chủ đề (6). Đầu tiên là quan tâm, bao gồm sự cam kết để tìm hiểu về vấn đề trung tâm của sự tò mò (sự tò mò dẫn đến cam kết để tìm hiểu thêm vấn đề chứ không phải chỉ là sự tò mò qua loa thiếu đầu tư thời gian và hiệu năng cho việc tìm hiểu) và chất lượng của sự chú ý (sự cẩn trọng trong cách giải quyết vấn đề trọng tâm của sự tò mò). 

Chủ đề thứ hai của sự tò mò liên quan đến ‘đặt câu hỏi’, và chủ đề nầy làm nổi bật sự thúc đẩy, thói quen, cách làm, và thông số của cuộc điều tra liên hệ đến trọng tâm của sự tò mò: sự pha trộn giữa quyết tâm, niềm vui, niềm đam mê và sự kiên trì thúc đẩy các nhà thám hiểm (dưới mọi hình thức) khám phá những cái mới (6). Trở lại chủ đề đầu tiên, quan tâm là quan trọng cho sự tò mò – quan tâm thúc đẩy chúng ta đi đến kiểm tra các mối quan hệ trong vấn để khiêu gợi sự tò mò và thu hút sự chú ý đến nguồn gốc và hình thức của câu hỏi đặt lên từ tính chất của vấn đề. Sự tò mò gợi lên những câu hỏi cơ bản về kiến thức: làm thế nào chúng ta biết những điều chúng ta biết. Một khung cảnh vắng bóng sự tò mò là một khung cảnh trong đó sự thờ ơ chiếm ưu thế.

Công nghệ thông tin đang tạo điều kiện cho việc lưu thông và trao đổi thông tin ở quy mô chưa từng có (5). Các nhà khoa học và những người thích học hiện đang quan tâm đến mọi thứ, và đang đặt ra những câu hỏi lớn về cuộc sống và những gì đã từng được chấp nhận theo trật tự đương thời. Những người đam mê trong tiến bộ đang đập tan những điều cấm kị trong xã hội. Chủ nghĩa ngu dân có vẻ như không còn chỗ để trốn tránh trước sự tò mò của nhiều người trang bị với tin tức qua công nghệ thông tin càng ngày càng lan tỏa.

Sinh viên ở Canada có thể đặt câu hỏi về đủ vấn đề và theo đuổi giải đáp mà họ mong tìm kiếm. Nhưng sinh viên ở Việt Nam có thể bị quản lý chặt chẻ trong cách suy nghĩ và đặt vấn đề. Trong kinh doanh, những người tò mò không phải lúc nào cũng được chào đón như những người đổi mới và có khả năng giải quyết vấn đề một cách sáng tạo. Họ có thể gặp phải xu hướng từ quản lý kinh doanh cho rằng họ gây ra rắc rối, và họ phải bị quản lý chặt chẽ. Câu hỏi về tò mò là gì có giá trị đặc biệt ở những tình huống mà tò mò bị nghi ngờ, trong trường ở Việt Nam và trong các doanh nghiệp không chú ý đến tác động của tò mò trong khám phá những điều mới.

Có nhiều cách để mô tả sự tò mò. Khởi đầu từ từ điển Oxford, tò mò được định nghĩa là “mong muốn mạnh mẽ để biết hoặc tìm hiểu một cái gì đó”. Các định nghĩa khác ngụ ý rằng sự tò mò là việc theo đuổi kiến thức. Sự tò mò biểu thị sự quan tâm đến các hiện tượng thuần túy chỉ vì các hiện tượng nầy (thay vì những gì có thể gặt hái được từ việc quan tâm đến hiện tượng). Những người tò mò nói chung thường không nghĩ rằng hành động của họ cần phải có một lợi ích nào đó. Những người đam mê với leo núi hay tìm ra các triết lý mới có khi không bị thúc đẩy bởi tiền tài và trục lợi từ dấn thân và cố gắng của họ. Một lợi ích vật chất trực tiếp có thể xảy ra từ những gì họ khám phá được, nhưng động lực để tiến hành dòng điều tra cụ thể chủ yếu đến từ động lực bên trong của một cá nhân đam mê với việc tìm hiểu – đó là tò mò. Cá nhân tò mò có khi vượt qua ranh giới và đi lang thang nhiều nơi với rất ít tiền và phương tiện. Một số nền văn hóa đã khuyến khích sự tò mò trong công dân của họ; những nền văn hóa khác thì không khuyến khích, có khi còn ngăn chận có hệ thống để làm giảm đi tò mò trong công dân.

Sự tò mò có thể được xem như một hình thức của sự hiểu biết về những gì mình không biết, phát sinh từ nhận thức về một lỗ hổng trong kiến thức (6). Sự tò mò phản ánh mong muốn thu hẹp lỗ hổng trong kiến thức đó. Một lỗ hổng kiến thức được xác định bởi hai thành phần: những gì một người biết và những gì một người muốn biết, sự tò mò phát sinh khi động lực để muốn biết lớn hơn sự hài lòng với những gì mình biết. Cường độ của sự tò mò hướng vào năng lực triển khai để tìm hiểu và giải quyết lỗ hổng trong hiểu biết.  

Tò mò dẫn đến đặt câu hỏi 

Sự tò mò có liên quan đến ‘tự do tư tưởng’, và sự tò mò thường liên quan đến trạng thái có tự do, tính phiêu lưu, sự tự tin vào khả năng có thể làm được, vượt trội, xoay quanh việc đặt câu hỏi để tìm hiểu vấn đề, tuy rằng cách đặt câu hỏi đó có thể có bất lợi cho cá nhân đặt câu hỏi (5). Về khái niệm, sự tò mò có hai thành phần: thứ nhất, nhận thức về sự thiếu hiểu biết về một chủ đề cụ thể; và thứ hai, một khả năng diễn đạt điều này thông qua một tập hợp bao gồm khả năng suy nghĩ, khái niệm hóa vấn đề và xữ dụng ngôn ngữ cụ thể để diễn tả vấn đề. Khi câu hỏi chiếm vị trí trung tâm, sự tò mò thực sự tập trung. Nếu chúng ta tò mò về sự tò mò, chúng ta sẽ hỏi những câu hỏi khó về đủ mặt cấu trúc của sự tò mò, về những gì chúng ta biết và chúng ta không biết về sự tò mò, về cách chúng ta hỏi và về cách nhận xét về các câu hỏi của chúng ta.

Giá trị của sự tò mò

Đầu tiên, sự tò mò liên quan đến chất lượng của sự chú ý, với yếu tố thị giác mạnh mẽ (5). Thứ hai, sự chu đáo này thể hiện một mối quan hệ cẩn trọng và sự cẩn thận trong cách đặt câu hỏi và cách tìm câu trả lời. Nói cách khác, chúng ta tò mò về những điều mà chúng ta quan tâm. Thứ ba, sự tò mò xoay quanh các câu hỏi. Có nhiều lý do khác nhau tại sao sự tò mò là đáng giá. Cơ bản nhất liên quan đến bản chất của kiến thức: với lý do tại sao và làm thế nào chúng ta tìm đến để biết những điều chúng ta biết. Sự tập trung vào sự tò mò chuyển một số sự chú ý từ những cách mà chúng ta trả lời các câu hỏi sang những cách mà chúng ta hỏi những câu hỏi này. Đặc đúng câu hỏi đóng góp rất lớn vào tìm ra câu trả lời.

Vai trò của sự tò mò và trí tưởng tượng là trung tâm của cách chúng ta suy nghĩ, bất kể đó là suy nghĩ về các vấn đề đạo đức, vấn đề khoa học và vấn đề chính trị, hoặc những vấn đề khác (7). Vai trò của sự tò mò và trí tưởng tượng rất quan trọng đến sự phát triển cá nhân và nuôi dưỡng sự tò mò trong tâm thức xã hội có thể được coi là một nghĩa vụ cần thiết.

Nguồn:

Số 1. https://nghiepdoansinhvien.org/2018/06/28/giao-su-dai-hoc-waseda-ba-dac-khu-can-tra-loi-ba-cau-hoi/

Số 2. E. Callan, D. Arena. Indoctrination. The Oxford Handbook of Philosophy of Education Edited by Harvey Siegel, Oct 2009.

Số 3. H. Siegel. Open-mindedness, Critical Thinking, and Indoctrination: Homage to William Hare. Paideusis 2009:18(1); 26-34.

Số 4. Hare, William (1979). Open-mindedness and education. Kingston: McGill-Queen’s University Press.

Số 5. Richard Phillips. Curiosity: Care, Virtue and Pleasure in Uncovering the New. Theory, Culture & Society 2015, Vol. 32(3) 149–161.

Số 6. Loewenstein, G. (1994). The psychology of curiosity: A review and reinterpretation. Psychological Bulletin, 116(1), 75–98.

Số 7. Erich H. Loewy. Curiosity, Imagination, Compassion, Science and Ethics: Do Curiosity and Imagination Serve a Central Function? Health care analysis. 6:286-294 (1998)

Ủng hộ quỹ Cải cách học thuật của Nghiệp đoàn sinh viên Việt Nam

Donate us

$20.00

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.