Lý luận về vai trò của xã hội dân sự

ACTBootcampBehaviorAnalysts-Praxis-ProductImage2

Tiến sĩ Phạm Đình Bá- đại học Toronto, Canada.

Năm 1859, Charles Darwin đã đưa ra “lý thuyết tiến hóa bằng cách chọn lọc tự nhiên” để giải thích cho sự thích nghi của các sinh vật và sự hình thành các loài mới trong quá trình tiến hóa. Ông định nghĩa chọn lọc tự nhiên là “nguyên tắc mà mỗi biến thể nhỏ của một tính trạng, nếu hữu ích, được bảo tồn”. Lý thuyết cho thấy rằng thiết kế trong tự nhiên có thể xuất hiện khi đáp ứng ba điều kiện dưới đây.

Biến thể: khi các sinh vật thể hiện sự thay đổi trong các thuộc tính của chúng.

Chọn lọc: khi những thuộc tính liên quan đến việc gia tăng khả năng sinh tồn và sinh sản có nhiều triển vọng để được lựa chọn.

Lưu giữ: khi con cái tiếp tục giữ một số thuộc tính của bố mẹ.

Trong các điều kiện của “biến thể, chọn lọc và lưu giữ,” thuộc tính của sinh vật thay đổi qua nhiều thế hệ. Những đặc điểm làm cho một sinh vật có nhiều khả năng sống sót và sinh sản được lựa chọn, và kết quả là các cá thể gia tăng kỷ năng sống còn và truyền giống trong môi trường sống của chúng.

Lúc đầu, Darwin nghĩ rằng “chọn lọc tự nhiên” có thể giải thích tất cả các ví dụ về thiết kế trong tự nhiên mà trước đây được quy cho một đấng sáng tạo toàn năng. Tuy nhiên, Darwin nhanh chóng gặp phải những khó khăn khi giải thích các hành vi xã hội đáng khen về mặt đạo đức và nhân văn, như trung thực, dũng cảm và từ thiện. Những đặc điểm này mang lại lợi ích cho người khác nhưng thường tốn kém cho cá nhân. Nếu “chọn lọc tự nhiên” ủng hộ những cá thể sống sót và sinh sản tốt hơn những cá thể khác, thì làm thế nào nó có thể ủng hộ những cá nhân tăng cường sự sống sót và sinh sản của những người khác bằng vào chi phí của chính họ? Phải chăng lựa chọn tự nhiên luôn thiên vị về các hành vi ích kỷ? Vấn đề này có thể được coi là vấn đề cơ bản của đời sống xã hội của con người. Lý thuyết chọn lọc tự nhiên khi áp dụng trong một nhóm xã hội phải chăng có xu hướng biện luận cho các hành vi ích kỷ làm suy yếu các hành vi hợp tác cần thiết để nhóm đó hoạt động như một đơn vị có hiệu năng cao?

Tuy nhiên, Darwin đã nhận ra đề cương của một giải pháp cho vấn đề cơ bản nêu trên đối với lý thuyết của ông. Ông lý luận, những cá nhân coi trọng các hành vi hợp tác có thể gặp bất lợi về cách họ hoạt động so với những cá nhân thiên về các hành vi ích kỷ trong một nhóm xã hội, nhưng những nhóm cá nhân cư xử có đạo đức với nhau sẽ có lợi thế quyết định so với những nhóm với nhiều người có hành động ích kỷ cá nhân và không tôn trọng lợi ích nhóm.

Chuyển nhanh đến hiện tại, lý thuyết của Darwin đã phát triển thành một cách tiếp cận tinh vi về sự tiến hóa, được gọi là lý thuyết lựa chọn đa cấp. Lý thuyết lựa chọn đa cấp có thể được tóm tắt theo bốn nguyên lý như sau.
Nguyên lý 1. Các hành vi xã hội hầu như được thể hiện một cách bất biến giữa các nhóm nhỏ trong xã hội. Xã hội có thể được xem như là một tổng thể với nhiều nhóm. Phát triển của xã hội là tổng thể của việc phát triển đa chiều của các nhóm. Ví dụ, một nhóm tôn giáo có thể thịnh vượng, một nhóm khác có thể bị thu hẹp trong quá trình phát triển của xã hội. Một doanh nghiệp đang phát triển trong khi một doanh nghiệp khác sắp phá sản trong quá trình nầy. Các nhóm hình thành, hòa tan và được kết nối với nhau theo nhiều cách khác nhau trong các xã hội khác nhau.

Nguyên lý 2. Là một vấn đề cơ bản của sự đánh đổi, các hành vi của thành viên vì lợi ích của nhóm thường có “hại” cho những người thực hiện các hành vi nầy, và do đó trên phạm vi cá nhân, những người nầy có thể bị thiệt thoài so với những thành viên chỉ lo về quyền lợi của cá nhân họ, thay vì lợi ích của nhóm. Ngay cả hành động tử tế nhỏ nhất, chẳng hạn như mở cửa cho ai đó, thường đòi hỏi ít nhất một ít thời gian, năng lượng và rủi ro từ phía cá nhân thực hiện các hành động tử tế nầy. Những “chi phí” này được khuếch đại với các hành vi đáng kể, chẳng hạn như giúp người khác phát triển các kỹ năng, tạo ra các sự kiện xã hội tốt cho mọi người, hoặc an ủi và giúp đỡ những người kém may mắn trong xã hội. Điều này làm cho lựa chọn tự nhiên ở quy mô nhỏ nhất – giữa các cá nhân trong một nhóm duy nhất – chủ yếu không đóng góp vào lợi ích xã hội.

Nguyên lý 3. Vì hai nguyên lý đầu tiên, lựa chọn giữa các nhóm (thay vì lựa chọn tự nhiên ở cấp cá nhân) là một quá trình mà một số nhóm nhất định tự chứng minh rằng nhóm của họ có khả năng tồn tại và phát triển nhiều hơn các nhóm khác trong môi trường. Lựa chọn giữa các nhóm trở thành tiêu đề (bên cạnh lựa chọn tự nhiên giữa cá nhân) để giả thích tại sao các nhóm và cá nhân tồn tại và vững mạnh trong quá trình phát triển. Lựa chọn giữa các nhóm là một quy trình căn bản đặt trên các hành vi thiên về lợi ích của nhóm như là một tổng thể, thay vì lựa chọn tự nhiên giữa cá nhân thì phụ thuộc vào hành vi thiên vị về quyền lợi cá nhân. Hơn nữa, lựa chọn giữa các nhóm phải đủ mạnh để chống lại các tác động gây rối của lựa chọn trong nhóm. Nói một cách khác, sự hợp tác và tính xã hội được chọn vì chúng mang lại lợi ích cho nhóm cạnh tranh với các nhóm khác nhiều hơn là làm tổn thương cá nhân cạnh tranh với các cá nhân khác trong cùng nhóm. Lựa chọn đa cấp giống như một cuộc chiến giằng co, với lựa chọn trong nhóm kéo theo các đặc điểm tự phục vụ, và lựa chọn giữa các nhóm kéo theo các đặc điểm phục vụ nhóm. Đây là lý do tại sao chúng ta thấy sự pha trộn giữa các hành vi phục vụ xã hội và các hành vi gây rối trong cuộc sống của con người và tại sao – với kiến thức đầy đủ – chúng ta có thể đánh giá đúng đắn các hành vi phục vụ xã hội.

Nguyên lý 4. Nguyên lý 1-3 đã chỉ ra cho hai cấp độ giữa các cá nhân trong nhóm và giữa các nhóm trong một tổng thể với nhiều nhóm. Các cấp độ tiêu biểu nầy có thể được mở rộng cho tất cả các cấp độ tùy theo các cách phân tích ở nhiều cấp độ khác nhau. Mở rộng hệ thống phân cấp xuống dưới, một sinh vật đa bào duy nhất là một nhóm các tế bào và gen. Mở rộng hệ thống phân cấp lên trên, các loài đơn lẻ được đưa vào hệ sinh thái đa loài trong thế giới sinh học. Tại mỗi nấc thang của hệ thống phân cấp đa cấp này, logic của lựa chọn trong nhóm và giữa các nhóm lặp lại. Về mặt con người, một hành vi tốt cho bạn có thể xấu cho gia đình bạn. Những hành vi tốt cho gia đình bạn có thể xấu cho nhóm của bạn. Những hành vi tốt cho nhóm của bạn có thể xấu cho xã hội của bạn. Những gì tốt cho quốc gia của bạn có thể xấu cho thế giới.

Lý thuyết lựa chọn đa cấp này cho thấy rằng khi sự ích kỷ của một mức độ lựa chọn được kiểm soát, lợi ích của sự hợp tác ở cấp độ cao hơn có thể trở thành một nguồn phát triển tiến hóa tương đối mạnh mẽ. Là con người, chúng ta khác với các loài khác theo ba cách chính. Đầu tiên, chúng ta dễ dàng hợp tác với những người khác không liên quan đến di truyền với chúng ta, và cho đến nay con người là sinh vật có khả năng hợp tác cao nhất, so với các loại sinh vật khác trên trái đất. Thứ hai, nhận thức của chúng ta là khác nhau, đặc biệt là khả năng của chúng ta về tư duy tượng trưng và khả năng học tập và triển khai các mối quan hệ. Thứ ba, chúng ta truyền tải hành vi đã học qua các thế hệ qua các phương thức như văn hóa và thông tin. Hợp tác, nhận thức và văn hóa có thể được gọi là những đặc điểm chính của sự khác biệt của con người, so với các sinh vật khác.

Một cái nhìn sâu sắc quan trọng trong lý thuyết lựa chọn đa cấp là có một điều rất đặc biệt về các nhóm trong xã hội. Sự hình thành của nhiều nhóm trong xã hội tồn tại trong lịch sử tiến hóa của con người. Giống như các tế bào của một sinh vật đa bào, “nhóm” là đơn vị chúng ta cần như là một cấu trúc căn bản trong xã hội. Các hành vi hợp tác giữa các nhóm góp phần vào sự trưởng thành, cải thiện và tồn tại của xã hội. Hành vi của một nhóm cai trị cố gắng khủng bố các nhóm trong xã hội dân sự là một hành vi phản khoa học, với những hậu quả xấu cho tương lai phát triển của xã hội.

Nguồn: Atkins PWB, Wilson DS, Hayes SC. Prosocial – Using evolutionary science to build productive, equitable and collaborative groups. New Harbinger Publications, 2019.

Tiến sĩ Phạm Đình Bá dịch và gửi về cho Nghiệp đoàn sinh viên Việt Nam.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.