Dân chủ môi trường: Chúng ta lựa chọn lãnh đạo trẻ hay độc tài độc đảng?

 

 

ohlala.png

Greta Thunberg nhà hoạt động môi trường trẻ (trái) và Phạm Bình Minh, ngoại trưởng Việt Nam (phải) tại diễn đàn Liên Hiệp Quốc

Greta Thunberg sinh năm 2003 là một nhà hoạt động môi trường người Thụy Điển với chiến dịch vận động giảm thiểu tác hại của biến đổi khí hậu toàn cầu đã được quốc tế công nhận. Cô có khả năng lãnh đạo hơn hẳn Phạm Bình Minh (sinh năm 1959), ngoại trưởng từ độc tài độc đảng, với mức độ đối thoại với các nhà lãnh đạo của các quốc gia tại diễn đàn Liên Hợp Quốc (hình).

Tổn hại bởi biến đổi khí hậu toàn cầu

Việt Nam dễ bị tổn hại bởi biến đổi khí hậu vì 1) các yếu tố tự nhiên, 2) các yếu tố xã hội và kinh tế nhạy cảm với việc tiếp cận các yếu tố tự nhiên nầy, và 3) vì dân nước ta không có khả năng kinh tế và tổ chức xã hội để giảm thiểu và thích nghi với tác động của biến đổi khí hậu.

Các yếu tố tự nhiên khiến nước ta dễ tỗn thương bởi biến đổi khí hậu bao gồm 1) nước ta với 3260 km bờ biển và địa lý của đất nước trên đường đi của bão Tây Thái Bình Dương và gió mùa Đông Nam Á, 2) các đồng bằng rộng lớn tạo dựng bởi những con sông đổ ra biển với nạn lũ lụt và tác động của mực nước đại dương dâng cao, và 3) tác động của mưa lũ với lưu vực xả nước ồ ạt và nhanh chóng liên quan đến biến đổi khí hậu. Các yếu tố nầy khiến nhiều vùng của đất nước bị ảnh hưởng bởi mực nước biển dâng cao và thời tiết cực đoan.

Mực nước biển dâng cao sẽ dẫn đến mất mát đáng kể về đất đai, các vùng thấp ven biển và hệ sinh thái biển, nhất là hệ sinh thái trong các rừng tràm ngập mặn mà qua bao đời là bức chắn bảo vệ bờ biển (1). Các tác động môi trường sẽ bị gây ra bởi một phần các đồng bằng màu mỡ ngày nay bị lụt thường xuyên dưới nước mặn, một phần khác cũng do sự xói mòn gia tăng, sụt lún và nhiễm mặn của nước trên mặt và tầng nước ngầm. Mặc dù tác động lâu dài của sự gia tăng nhiệt độ toàn cầu đối với bão và gió mùa vẫn chưa rõ ràng, nhưng mức độ nghiêm trọng gia tăng và dịch chuyển bão và gió mùa về phía nam, như đã chứng kiến trong những năm gần đây, sẽ có tác động nghiêm trọng hơn đối với cơ sở hạ tầng và sinh kế không thích ứng với các biến đổi khí hậu toàn cầu. Ngoài các khu vực ven biển, sự thay đổi đột ngột và khó lường của khí hậu sẽ ảnh hưởng đến cả nước thông qua sự thay đổi nhiệt độ và mưa, có thể dẫn đến hạn hán, lũ lụt, lũ quét và lở đất ở nhiều nơi trên đất nước.

Tất cả điều này sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh kế toàn dân, đặc biệt là dân làm ăn trong nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản và lâm nghiệp, cũng như cơ sở hạ tầng và y tế công cộng (1). Vì lý do này, đất nước cũng dễ bị tổn thương vì độ nhạy cao của cấu trúc kinh tế và xã hội đối với các tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu. Nền kinh tế của đất nước, và đặc biệt là nông nghiệp, phụ thuộc rất nhiều vào khí hậu, với khoảng 3/4 dân số sống ở vùng đồng bằng màu mỡ thấp có khả năng bị ảnh hưởng bởi mực nước biển dâng và lũ lụt, như đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long, hoặc các khu vực miền núi tiếp xúc với mưa lũ quét và hạn hán ở miền Trung. Hậu quả xã hội quan trọng nhất của biến đổi khí hậu có thể sẽ làm giảm năng suất và sản xuất lương thực, với khả năng mất chủ quyền lương thực đối với toàn bộ đất nước và an ninh lương thực cho nhiều nhóm dân trung lưu và nghèo trong nước. Nông nghiệp vẫn sản xuất khoảng một phần tư GDP, và là sinh kế chính của hơn 60% dân số.

Bên cạnh nông nghiệp, gánh nặng bệnh tật sẽ tăng trực tiếp từ các rủi ro do khí hậu, và từ sự gián đoạn gia tăng của các dịch vụ trong xã hội, cũng như từ các hình thức bất an liên hệ đến biến đổi khí hậu toàn cầu (1). Hàng triệu người có thể bị buộc phải di cư, từ bỏ các vùng sinh sống khi các vùng nầy bị mất đi bởi biển lấn chiếm vào đất liền hay khi các vùng nầy bị ảnh hưởng xấu của khí tượng và thủy văn liên hệ đến biến đổi khí hậu toàn cầu. Việc mất tài sản ở các khu vực phải sơ tán bao gồm nhà ở, công nghiệp, thương mại, dịch vụ công cộng, mạng lưới sản xuất và cung cấp năng lượng, cơ sở hạ tầng giao thông, ngoài việc phá vỡ các lối sống mà chúng ta trân trọng trong hàng thế kỷ cho đến nay.

Hơn nữa, mức độ nghiêm trọng của các tác động xấu lên xã hội từ hiểm họa môi trường do biến đổi khí hậu toàn cầu sẽ không chỉ phụ thuộc vào mức độ của các tác động đó mà còn phụ thuộc vào tính đầy đủ và công bằng của chiến lược chuẩn bị mà đảng đang phát triển và thực hiện trong quá khứ và tương lai (1). Lỗ hổng trong cách đảng đối phó với hiểm họa môi trường cũng được xác định một phần bởi các phương tiện hạn chế để đối phó với mối đe dọa từ hiểm họa môi trường, vì đảng đã quản lý xã hội theo cách khiến đất nước trở thành một nước tương đối nghèo so với các nước trong vùng. Ngoài ra, những người nghèo trong nước, đặc biệt là phụ nữ và thế hệ trẻ nghèo, thường là những người tiếp xúc và nhạy cảm nhất với các tác động từ biến đổi khí hậu, ví dụ, khi phụ nữ và thiếu niên lấy sinh kế từ nông nghiệp trên vùng đất dễ bị thiên tai. Họ cũng là những người ít được ưu đãi và trao quyền để phục hồi sau những gián đoạn hay  khi họ chuyển sang sinh kế thay thế khác.

Chính sách của đảng để đối phó với tác hại của biến đổi khí hậu toàn cầu

Đảng đã phản ứng trên nhiều mặt trước mối đe dọa từ biến đổi khí hậu. Đảng đã thông qua một số tài liệu chính sách, cụ thể cho nông nghiệp và an ninh lương thực, hoặc xử lý rộng hơn với thay đổi môi trường từ quan điểm phát triển bền vững (1-2). Ngoài các cam kết giảm thiểu tác động môi trường thông qua hiệu quả năng lượng và sử dụng các nguồn năng lượng tái tạo, trọng tâm của các chính sách của đảng là thích nghi với thay đổi khí hậu toàn cầu thông qua triển khai thủy lợi tốt hơn, cải tiến các giống cây trồng và biến đổi gen với khả năng chịu nhiệt, hạn hán, sâu bệnh, và nhiễm mặn cao hơn. Phản ứng này phù hợp với khát vọng hiện đại hóa đất nước, được đóng gói lại về mặt sinh thái như một hình thức tăng trưởng xanh của phát triển bền vững.

Việc hiện đại hóa nông nghiệp đã dẫn đến tỷ lệ tạo ra sự giàu có và đã kéo nhiều phần của toàn dân thoát khỏi đói nghèo và mất an ninh lương thực trong hai thập kỷ qua (2). Tuy nhiên, logic hiện đại hóa nông nghiệp cũng đã khiến đất nước ngày càng phụ thuộc vào các quy trình phức tạp. Nông nghiệp hiện nay phụ thuộc vào công nghệ sản xuất thâm dụng năng lượng lớn, đặc biệt là phụ thuộc và hóa chất nông nghiệp, công nghệ sinh học và mức tiêu thụ nước rất lớn. Chính điều này đã dẫn đến một vòng luẩn quẩn của sự mong manh của hệ thống phát triển thông qua các công nghệ bị  ảnh hưởng trực tiếp bởi hiểm họa môi trường, giảm đa dạng trong sinh học nông nghiệp, giảm đa dạng và suy yếu trong mạng xã hội, kiến thức và kỹ năng. Do đó, đảng đang làm cho đất nước trở nên nhạy cảm hơn và ít có khả năng thích ứng với các cú sốc cấu trúc đáng chú ý do biến đổi khí hậu.

Điều quan trọng nhất là sự chuyển đổi kể từ khi bắt đầu cải cách thị trường những năm 1991-1998 đã tạo ra một nền kinh tế chính trị với lợi ích chi phối ngày càng được trao cho đảng viên và cán bộ, gia đình và tùy tùng của họ. Các mối quan hệ xã hội giai cấp hiện nay là trở ngại chính cho sự phát triển các giải pháp đáng tin cậy để đối phó và giảm thiểu tác hại của các cuộc khủng hoảng môi trường và gia tăng khí hậu toàn cầu.

Quy trình mà đảng sử dụng để phát triển các chính sách ứng phó chiến lược đối với biến đổi khí hậu toàn cầu 1) ngăn chặn sự đại diện cho lợi ích đa nguyên, 2) thiếu minh bạch trong việc các chính sách nầy tạo dựng cơ hội cho tham nhũng và làm giàu bất hợp pháp từ lợi ích nhóm, 3) đặt lợi ích của gia cấp liên hệ đến đảng lên lợi ích và phúc lợi của xã hội, và 4) thiếu vắng đóng góp của dân vào việc hình thành các chính sách nầy. Các qui trình mà đảng dùng để tạo dựng và triển khai các chính sách để đối phó với thảm họa môi trường do đó phản ánh và củng cố các mối quan hệ quyền lực hiện có trong cả chính trị và sản xuất. Với cách làm việc nầy, đảng đã làm tổn hại sức đồng thuận trong xã hội, thủ lợi cho lợi ích nhóm trước sự bất lợi cho mọi người khác trong xã hội, nhất là dân nghèo, dân oan, các thế hệ tương lai khi công dân của các thế hệ tương lai phải đối phó với các hậu quả nghiêm trọng từ khí hậu khắc nghiệt toàn cầu (1).

Cách làm việc hiện nay của đảng để đối phó với thảm họa môi trường là dựa vào độc tài độc đảng thay vì cách làm việc dựa vào ý kiến của toàn dân, lấy đóng góp từ nhiều góc cạnh khác nhau của xã hội để tạo đồng thuận và dân chủ từ toàn dân. Trong khi đó, đa nguyên lại là thành phần phải gánh vác gánh nặng nhiều nhất từ thảm họa môi trường. Quá trình xác định chính sách hẹp lề của cuộc tranh luận về biến đổi khí hậu bằng cách tập trung vào các vấn đề sinh lý là chính, thiếu cân nhắc về tác động của thay đổi khí hậu lên xã hội và những người dân dễ bị tổn thương, là một quá trình mà đảng dùng để hợp pháp hóa tính độc quyền của quá trình, nhưng cũng giảm thiểu vai trò và đóng góp đa nguyên.

Quá trình nầy của đảng để đối phó với thảm họa môi trường che giấu các cổ phần và đấu tranh của lợi ích nhóm, dàn dựng các cấu trúc giả định, và chính trị hóa những lựa chọn mà lý ra phải được lựa chọn bởi dân, từ dân và do dân mà ra. Các quá trình này cho phép độc đoán, ra quyết định từ trên xuống, cơ hội trục lợi thông qua đầu cơ và tìm kiếm tiền từ các chính sách của chính phủ. Nó nhất thiết làm xáo trộn và duy trì lợi ích của ngành, ngăn chặn sự phân bổ nguồn lực minh bạch và dân chủ để đưa ra chính sách công bằng và hiệu quả hơn. Phản ứng chiến lược của đất nước đối với biến đổi khí hậu có thể khắc phục những hạn chế của cách đảng làm việc hiện nay bằng cách mở rộng sự tham gia vào quá trình hoạch định chính sách, tạo dựng một xu thế dân chủ, do dân, bởi dân và từ dân mà ra.

Dân chủ môi trường

Môi trường, khí hậu và địa lý gắn bó chặt chẽ với hạnh phúc của toàn dân. Khi đảng, chính phủ và lợi ích nhóm đưa ra quyết định liên quan đến đất đai, tài nguyên và môi trường, chắc chắn họ sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe, sinh kế và chất lượng cuộc sống của toàn dân. Đây là lý do mạnh mẽ nhất để tranh đấu cho một thể chế trong đó toàn dân có quyền tham gia vào việc ra quyết định về đất đai, tài nguyên và môi trường, cụ thể là 1) toàn dân cần biết điều gì họ coi trọng trong đời sống của họ hiện đang bị đe dọa bởi biến đổi khí hậu toàn cầu và sự bất lực và ý kỷ của đảng, 2) toàn dân cần tham gia vào quyết định liên hệ đến những gì họ coi trọng mà hiện đang bị đe dọa, và 3) toàn dân cần có khả năng thách thức các quyết định coi thường quyền con người hoặc gây hại cho hệ sinh thái.

Ba quyền cơ bản này được gọi là “dân chủ môi trường” (environmental democracy), và để giải quyết các vấn đề sống còn của dân các nước và dân toàn cầu, mọi người cần có thái độ đối với các thế lực ngăn chận dân chủ môi trường và nhất là các thế lực độc tài độc đảng trục lợi trên quyền lợi chung của mọi người (3).

Mức độ khẩn cấp về dân chủ môi trường từ quan điểm của thế hệ trẻ

Các nghiên cứu khoa học dự đoán với tiến triển hiện nay, đồng bằng sông Cửu Long sẽ trở thành một phần của đáy biển Đông vào năm 2100 (4). Đồng bằng sông Cửu Long sẽ tiếp tục lún dần xuống mỗi ngày mỗi năm cho đến khi lối sống mà chúng ta biết từ bao đời trên giải đất một thời trù phú nầy sẽ hoàn toàn tan biến.

Nghị quyết số 120/NQ-CP của Chính phủ về Phát triển bền vững Đồng Bằng Sông Cửu Long thích ứng với biến đổi khí hậu, ban hành ngày 17-11-2017, liên quan tới gần 30 bộ, ngành và các tỉnh, thành vùng Đồng Bằng (5). Nghị quyết nầy có khoảng 8.757 chữ nhưng không có chữ “trách nhiệm” trong Nghị quyết. Khó hiểu ai là những lãnh đạo chính có thẩm quyền quyết định và chịu trách nhiệm tối hậu về tiến trình thoái hóa môi trường. Cũng hơi khó hiểu là mức độ đóng góp của dân vào sự hình thành của Nghị quyết nầy (6).

Phát biểu tại một hội nghị chuyên đề để có Nghị quyết số 120/NQ-CP Về Phát Triển Bền Vững Đồng Bằng Sông Cửu Long Thích Ứng với Biến Đổi Khí Hậu, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã nói “Đồng Bằng Sông Cửu Long phát triển theo hướng thuận thiên là chính” (5). Các nghiên cứu khoa học cho thấy rằng thoái hóa môi trường là nhân tạo (4), được tạo ra bởi con người, trái ngược với việc xảy ra hoặc được tạo ra một cách tự nhiên. Như thế thì làm sao có thể hiểu và quản lý vấn đề nầy theo hướng “thuận thiên”? Theo lý luận nầy, độc tài độc đảng không có khả năng giải quyết vấn đề môi trường.

Mùa hè năm nay, sông nhiễm mặn, nước sinh hoạt thiếu, trẻ em và người già nhập viện ồ ạt, ruộng đồng khô cháy, cây trồng héo hon… Miền Trung đang trải qua những ngày nắng nóng khốc liệt. Dải đất gian khó này như bỏng rộp lên (7). Theo thống kê của Sở Y tế tỉnh Thừa Thiên – Huế, trong đợt nắng nóng kéo dài từ ngày 9 – 13 tháng 6, trung bình mỗi ngày, ở các bệnh viện tuyến dưới trực thuộc sở, tỷ lệ người già và trẻ em nhập viện do thời tiết nắng nóng tăng từ 20 – 30%. Hứng chịu nắng nóng kéo dài, nhiều ngôi làng Miền Trung rơi vào cảnh đồng khô cỏ cháy, thiếu nước sinh hoạt. Đất “chết”, người dân bắt đầu một cuộc ly hương kiếm kế sinh nhai.

Giữa tháng 9, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Đồng Nai cho biết 3 tỉnh Đồng Nai, Lâm Đồng và Bình Phước đã thống nhất đồng ý việc cho phép các dự án khai thác cát đã được cấp phép hoạt động trở lại sau thời gian tạm ngưng trên sông Đồng Nai. Không ít chuyên gia, nhà khoa học cho rằng để cứu sông Đồng Nai thì cần cấm triệt để việc khai thác cát (8). Theo quan điểm của đảng thì sông Đồng Nai “sống chết mặc bây”! (8).

Trong một lần dự lễ phát động ra quân toàn quốc phong trào chống rác thải nhựa, có sự tham dự của Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc, lãnh đạo các Bộ, ban, ngành, doanh nghiệp và đông đảo người dân, phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus đã được lãnh đạo một doanh nghiệp thu gom rác tiết lộ thông tin gây “sốc” rằng: “Khí thế như vậy nhưng sự thực là Hà Nội sắp ngập rác rồi nhà báo ạ.” (9).

Dưới lãnh đạo của đảng, 3 huyện miền núi Nghệ An là Tương Dương, Kỳ Sơn, và Con Cuông có đến 20 nhà máy thủy điện. Vào mùa lũ, người dân vùng hạ du nhà máy thủy điện lại thấp thỏm lo âu. Khi nhà máy xả nước, do không điều tiết được nước lũ nên gây thiệt hại tài sản của người dân. Cụ thể, cuối tháng 8/2018, tại xã Tà Cạ (nơi có 3 nhà máy thủy điện), thuỷ điện Nậm Mô xả lũ đột ngột làm vỡ 7 thuyền của bản Cầu Tám; tại bản Nhãn Cù có 10 hộ dân bị ảnh hưởng sạt lở nằm trên khu vực lòng hồ (10).

Tháng 10 năm 2019, Bộ Tài nguyên Môi trường Việt Nam khuyến cáo người dân Hà Nội “hạn chế ra ngoài” do chất lượng không khí liên tục ở mức xấu trong nhiều ngày (11). Hôm 1/10, ông Nguyễn Văn Tài, Tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường nhận định nồng độ bụi mịn PM2.5 tại Hà Nội ở mức cao nhất trong 5 năm qua. Ông khuyến cáo “người dân, đặc biệt là trẻ em, người lớn tuổi, phụ nữ mang thai, người mắc các bệnh hô hấp nên hạn chế ra bên ngoài, tham gia giao thông và các hoạt động ngoài trời” nhưng không đề cập đến các giải pháp kiểm soát, xử lý ô nhiễm không khí.

Kết luận

Cuộc phản kháng cho dân chủ môi trường là khẩn cấp do các sự kiện được mô tả. Cuộc phản kháng này trên thực tế là của cuộc đấu tranh sống còn, và là cuộc đấu tranh cho tương lai của đất nước, đồng thuận  với những người đấu tranh cho dân chủ môi trường toàn cầu.

Tiến sĩ Phạm Đình Bá- đại học Toronto, Canada

Tham khảo

  1. François Fortier. Taking a climate chance: A procedural critique of Vietnam’s climate change strategy. Asia Pacific Viewpoint, Vol. 51, No. 3, December 2010, pp 229–247.
  2. Francois Fortier, Tran Thi Thu Trang. Agricultural Modernization and Climate Change in Vietnam’s Post-Socialist Transition. Development and Change 2013, 44(1): 81–99.
  3. Jesse Worker. The Best and Worst Countries for Environmental Democracy. World Resources Institute. May 20, 2015. https://www.wri.org/blog/2015/05/best-and-worst-countries-environmental-democracy.
  4. PhD defence Philip Minderhoud: The sinking Mekong delta (15 February 2019). http://www.delta-alliance.org/past-events/10897369/PhD-defence-Philip-Minderhoud-The-sinking-Mekong-delta-15-February-2019
  5. https://www.thesaigontimes.vn/282912/tuong-thuat-truc-tiep-hoi-thao-sau-mot-nam-thuc-hien-nghi-quyet-120nq-cp-ve-dbscl.html
  6. https://nghiepdoanbaochi.org/2019/04/05/y-chi-va-tam-tu-ve-dong-bang-song-cuu-long/
  7. https://cvdvn.net/2019/07/25/mien-trung-dang-chet-chay/
  8. https://cvdvn.net/2019/09/29/song-dong-nai-song-chet-mac-bay/
  9. https://cvdvn.net/2019/09/13/ma-tran-dau-thau-tap-trung-ha-noi-nguy-co-that-thu-vi-rac-thai/
  10. https://cvdvn.net/2019/08/30/1km-song-3-nha-may-thuy-dien-dan-thap-thom-khi-mua-mua-lu-ve/
  11. https://www.bbc.com/vietnamese/vietnam-49891459

One comment

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s