Hình ảnh con người cần phải có

 

B9719674416Z.1_20190521191150_000+GO2DLQ8KO.1-0.jpg

Bài này của Walter Lippman đọc trong một buổi hội thảo thường niên của nhóm triết học ở Pennsylvania 1942. Nó cùng một chiều hướng tư tưởng với bài “quả dục” thế mà tác giả ở vào một nước giàu nhất thế giới. Để tỏ rằng đức quả dục là một đức tối yếu chứ không phải là một sự suy tư của những người nghèo tự tìm lẽ an ủi. Ngược lại với những người cho rằng vì quá đề cao quả dục mà Viễn Đông trở thành nghèo hèn, do đó họ mới khuyến khích đồng bào ta chạy theo đà “đa dục, kích dục” của Tây phương thì thực ra là họ làm hại nước, mà công hiệu đầu tiên là khiến cho cái tệ công chức hối lộ thụt két càng ngày càng trở nên trầm trọng. Vì thế chúng tôi xin phép trích dịch ra đây để cho những ai đã mỉa mai đức quả dục có dịp suy nghĩ.

Hầu hết trong chúng ta đều cho rằng thời đại tiến triển đã bị ngừng đọng do hoàn cầu đại chiến 1914-1918 mà chúng ta thường coi như một biến cố ngẫu nhiên ngoại khởi do sự rủi ro. Thực ra đó chỉ là dáng vấp bên ngoài, còn căn do chính là vì nền văn minh chúng ta đã mắc bệnh rồi trước khi cuộc chiến 1914-1918 bùng nổ. Chiến tranh chỉ làm cho bệnh thêm trầm trọng mà thôi. Do đó chúng ta phải nhận rằng chính cơn bệnh ấy mới là căn cớ khiến cho không thể tái lập hòa bình để bắt đầu công việc trùng tu. Những điềm báo trước cơn bệnh tuy được thấy rõ trong cảnh điêu tàn sau chiến tranh, nhưng thực ra đã hiện hình lên trong sự con người cảm thấy mất hứng, điều đó đã tỏa lan ra trước khi đại chiến bùng nổ, mọi người đều cảm thấy khó chịu, bất an, không hạnh phúc trong những năm trước khi tai họa xảy đến.

Nhà đạo đức tả tình trạng tháo thứ đó như nết xấu và tội lỗi. Chính khách coi đó như sự bất bình thường vô kỷ luật. Còn vật lý gia gọi đó là sự thiếu thích nghi, lộn xộn, âu lo, xao
xuyến, bâng quơ. Nhà thần học miêu tả như là tâm trạng chối bỏ thần linh… Tiếng nói khác nhưng tựu trung đều chỉ vào một sự vụ, nghĩa là họ đều nói về con người đời mới chưa đạt tới sự hiểu biết để mà sống theo một tiết diệu đã tạo thành ra mình nên
mình canh cánh hướng chiều về cái chi không rõ.

Con người thời mới mắc bệnh vì không hiểu được tính bản nhiên của mình nên để chomình đọa lạc ra một thứ người không thể nào sung sướng được, không thể nào thiết lập được những thể chế tạo nên an ninh và thư thái. Bởi vì nét đặc trưng nổi vượt của conngười mới là vứt bỏ quan niệm cổ truyền về bản tính con người, bản tính đó theo các hiền triết thì tinh thần phải hướng dẫn tình cảm, phải là vua dục vọng. Ngược lại theo quan niệm người nay thì lý trí không còn là đại biểu cho thiên lý ở trong con người để cai trị dục vọng, nhưng lý trí trở thành công cụ cho ham muốn, và như Bernard Shaw nói, lý trí chỉ còn biết tính toán và xếp đặt sao cho cơ thể theo được ý muốn của con người.

Quan niệm tôn phong dục vọng làm vua đó càng ngày càng được chấp nhận như hình ảnh lý tưởng của con người hiện đại. Và người ta căn cứ trên đó để thiết kế nền giáo dục, cũng như triết lý, xã hội và luật lệ công dân. Thế giới hiện nay nằm trong quyền bính của những người được huấn luyện theo mẫu người đó, được coi là khoa học và đi trúng với tính bản nhiên con người, mà thực ra theo Truyền Thống và những chế độ then chốt, thì mẫu người nói trên chính là một thứ rợ mọi chưa được giáo hóa. Bởi vì sự mải miết theo đuổi không ngơi nghỉ những vật luôn luôn biến đổi của dục vọng có nghĩa là không những con người sẽ sa đọa nhưng tệ hơn nữa là toàn khối cố gắng sẽ được nhận ra là vô ích. Thế mà vì chúng ta đã chấp nhận con người trần tục làm lý tưởng thì cũng phải theo tiêu chuẩn của xã hội là phải thúc đẩy mình không lúc nào thỏa mãn: cái gì cũng phải cho là chưa đủ và như vậy là phải tìm cách thỏa mãn nhu cầu không thể nào mãn nguyện. Như thế là chúng ta đã làm cho vấn đề xã hội hết còn thế giải gỡ; vì đang lúc chúng ta nói tới mức sống thì thực ra ta không đạt được mức nào hết mà chỉ có một điểm là ai nấy cố kiếm nhiều hơn mức độ họ đang có.

Trong thế kỷ tư bản 19 lý tưởng của người thành công là có thêm mãi tiền tài và thế lực.
Sang đầu thế kỷ 20 của dân chủ xã hội lại tái bản cùng một lý tưởng đó, khác hơn là nhiều người bị lôi vào cuộc chạy đua bất tận này. Trong cả hai trường hợp triết lý xã hội không đặt ra được một mức độ hoặc một phương lược nào để giới hạn lòng tham dục. Và đó là chỗ tôi cho là làm nảy sinh ra vấn đề nan giải của xã hội Âu Tây hiện nay. Bởi vì nếu xét tới căn nguyên thì vấn đề xã hội không phải là sự thỏa mãn những nhu cầu khách quan của con người vì cơ khí hiện nay có thể làm được điều đó. Vấn đề không nảy sinh do sự khó khăn biện liệu một đời sống khách quan nhưng do những mong chờ chủ quan là cái không có bờ cõi giới mốc nào, nên mới gây ra tàn bạo, bất công, oán ghét và tước đoạt. Cho dù ta có tự chủ rằng mình chỉ có giải quyết vấn đề xã hội bằng thỏa mãn những nhu yếu của mọi người, nhưng trong thực tế chúng ta có một quan niệm về con người rồi, từ đó rút ra một hệ thống giáo dục và một lối tuyên truyền về thương mại và chính trị kể mọi nhu cầu như là vô bến. Không còn số thâu nào đủ để thỏa mãn mọi nhu cầu. Không có mức sống nào được gọi là mức sống vì vẫn còn một mức sống xa hoa hơn. Không tài sản nào là đủ vì vòng thống kê vẫn có thể vươn lên nữa. Không nước nào to đủ và chính quyền nào có uy quyền vừa, vì bao lâu ai chưa chinh phục hết trái đất thì còn có thể kiếm nhiều hơn lên được!

Do đó mà không thể nào có sự hài lòng và an bình trong tâm trí đối với con người hiện đại, bởi vì những ước muốn đó là vô lý, luôn luôn mở rộng nên chẳng bao giờ thỏa mãn. Những dục vọng vô bờ đó trở thành một cực hình của Sisyphe càng ăn càng đói, càng uống càng khát, càng ăn vận lại càng trần trụi, luôn luôn tìm mà không gặp, đó là cái hành khổ con người. Con người nay thiếu hạnh phúc nên trở thành người nguy hiểm, vì chẳng bao giờ được thỏa mãn. Cái bản tính trung thực của con người là tìm bình an trong một mức độ hợp lý thì đã bị bóp méo bởi dục vọng vô bờ nên không tìm ra được nơi an nghỉ nữa.

Tôi tin rằng đó là điều chúng ta cần phải tìm hiểu nếu muốn nắm được lý do bất bình đang lay chuyển thế giới. Con người không thể duy trì nền văn minh khi nó vứt bỏ cái văn hóa của nền văn minh, nghĩa là khi nó không còn suy nghĩ về chính mình và địa vị mình ở trong vũ trụ; khi nó đã không tự khuôn mình và con cái vào những kỷ luật đã truyền tụng tới mình từ những bậc tiên tri, hiền triết và những nhà lãnh đạo đã đem người Âu Tây ra khỏi trạng thái man rợ.

Con người trần tục, tức con người chỉ biết nghe theo có sự thúc đẩy của dục tình không
thèm đến xỉa tới một lý lẽ nào vượt trên những dục vọng đó- cái con người trần thế nhưng hiện đang điều khiển thế giới chỉ biết có một điều tin tưởng là sự tiến triển trần tục: điều đó đi ngược hẳn lại tính chất trung thực của con người… Như vậy quan niệm hiện đại về tiến bộ tự dấn thân đến bờ vực thẳm của thất bại.

Cho nên một triết lý không biết nhấn mạnh trên sự cần thiết phải hạn chế dục vọng sẽ làm cho con người còn mãi mãi khổ sở, còn mãi mãi bất lực thỏa mãn mọi nhu cầu và mãi mãi đuổi theo một vật không bao giờ với tới.

Chúng ta luôn luôn rơi vào lầm lẫn dại dột không phải vì không biết những nguyên lý đích thực, nhưng vì trong giai đoạn này chúng ta không còn nhớ tới nữa. Nguyên lý đó là thế này: cái điều thiết yếu nhất con người không phải là sự thỏa mãn mọi dục vọng, nhưng là lý trí phải đặt ra luật lệ và thứ lớp trên những dục vọng của nó. Đó là một chân lý về con người mà nếu trước không được khám phá ra thì tiền nhân tuyền dã của chúng ta đã không vượt ra khỏi trạng thái man rợ.

Và khi ta đưa mắt nhìn quanh thế giới bất kỳ nơi đâu, hễ con người buông lỏng chân lý đó để không còn thấy lý do ép buộc phải kiềm hãm dục tính thì lại trở lui về trạng thái man rợ.

Cái lý tưởng của con người Truyền Thống không phải là sự tiến bộ chỉ nhằm gia tăng thỏa mãn nhu cầu nhưng là một đời sống tốt đẹp. Theo đuổi đời sống đẹp như Aristote tả lại thì không phải vun tưới cho một cơ năng nhưng làm ra mực thước cho mỗi cơ năng phát triển đến mức độ Trung dung, hoàng trung (golden mean) nhờ đó mà áp lực của lòng ham muốn dầu có được truy nhận là tự nhiên và hợp lệ đi nữa cũng không bao giờ trở thành vô độ, nhưng được huấn luyện theo thực tại và được giữ ở mức độ chứ không bao giờ bị lên án…

Con người trần tục thời mới giũ bỏ mọi ràng buộc của truyền thống trở nên yếu nhược,
phải tìm sự bảo đảm nơi chính phủ, vì hắn đã đánh mất đức tự tin tự chủ rồi. Bởi xét tới
cùng thì đời sống tư riêng sẽ trở thành tháo thứ nên không có đạo lý nào cầm mực cho dục vọng. Trong sự tháo thứ đó thì căn do là tại thiếu đức tự tin và tự an lòng bởi đức tự tín mà ra.

Thiếu tin tưởng vào mình họ không thể tìm được nơi ẩn dật ở nội tâm để gây nên miền an lạc trong sự tĩnh mịch và suy nghiệm. Họ đi ra tìm bình an nơi đám đông và trở thành vô danh không còn tư cách đặc biệt nhưng là một con số bất kỳ nào đó trong đám đông vô hồn. Bị vật vờ trôi theo dòng của đủ thứ xúc cảm, sợ hãi, hy vọng, những đám người đó không thể làm thành một xã hội. Họ chỉ còn là một lũ ô hợp như Toynbee nói, nó nảy sinh ra từ bên trong một nền văn minh, chứ không phải từ bên ngoài tràn tới. Họ là lũ ô hợp bật rễ và bị xáo trộn phân tán đến nỗi dễ dàng nhường tự do và trí xét đoán của mình cho chủ độc tài để trở thành đoàn lũ hầu như vô tri vô ý thức và thế là xã hội Âu Châu tan rã biến dần thành nhóm man rợ có tổ chức, khiến cho đời sống những ai sa vào quyền bính của nó trở thành nghèo nàn, trần trụi, u mê và nông cạn. “The dissolution of western society ends in an organised barbarism, which makes the lives of all who fall within it poor, nasty, brutily and short.”

Hậu quả đó chứng minh rằng bên trên mọi nhu cầu của con người, bên trên sự thỏa mãn
mọi cần thiết khác, trên cả vấn đề ăn uống, yêu thương, vui sống và danh giá, trên cả sự
sống nữa, điều mà con người cần hơn hết là một niềm thâm tín rằng nó phải vâng theo một kỷ luật của một đời sống có điều lý. Con người có thể chịu được bất cứ cái chi trừ sự cảm thấy mình tan rã mất hết tinh thần. Bao lâu con người còn được nâng đỡ bởi một kỷ luật vừa hợp lý vừa siêu việt trên những kích thích của dục vọng, thì nó còn sẵn lòng chịu sự thiếu tiện nghi, khó nhọc, nguy hiểm. Bởi đấy với lòng tín ngưỡng người ta có thể chịu tử đạo còn khi thiếu tin tưởng thì chỉ một việc không được mời đi ăn đã cảm thấy như bị thương tích nặng. Con người đời mới được hưỡng ít hạnh phúc quá, điều đó tỏ rằng phần đông con người còn lấy làm ngại thi hành những chuyện khó khăn là cái duy nhất làm cho con người hạnh phúc. Cho nên tôi tin rằng rồi đây con người sẽ phải tạo dựng lại điều thiết yếu kia. Bởi chưng căn để của một xã hội tốt không nằm trong thể chế và những bin-đinh, nhưng trong những con người làm nên cái đó, hay đúng hơn, trong cái phần bản nhiên của con người, nơi ngự trị của lý trí và sự tự do làm theo lý trí đó. Cái phần đó không thể phá huỷ đi được và trong mọi người đã sinh ra thì đó chỉ là tái sinh.

Dịch bởi Lương Kim Định- giáo sư triết khoa, trường đại học Văn khoa Sài Gòn.
Bài có in trong cuốn Những dị biệt giữa hai nền triết lý Đông Tây

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s