Bài học từ Ba Lan về dân chủ, chủ nghĩa độc tài và văn hóa tự do

Tiến sĩ Phạm Đình Bá

e4893f04-ab6e-4a61-a60c-5c105c46eac6.jpg

Trong thập niên 1980, Nghiệp Đoàn Solidarity là một phong trào xã hội chống chủ nghĩa quan liêu và sử dụng các phương pháp dân sự để bảo đảm quyền lợi của người lao động và thay đổi xã hội ở Ba Lan. (1) Sự đóng góp của Nghiệp Đoàn vào sự phát triển của quốc gia Ba Lan là rõ ràng trong lịch sử cận đại, nhưng các ngyên tắc chỉ đạo trong việc thành hình và tranh đấu của Nghiệp Đoàn nầy thì có lẽ không phổ biến rộng rải. Tìm hiểu các nguyên tắc này là có giá trị thích hợp với thời điểm và tình hình hiện tại.

Nhà triết học nổi tiếng người Ba Lan, Leszek Kolakowski, người có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của phe đối lập dân chủ Ba Lan, từng nói, ”Chúng ta học lịch sử không phải là để biết cách hành xử hay để hiểu làm sao trở nên thành công, nhưng là để biết chúng ta là ai.” (2) Những lý luận và phân tích của ông là nền tảng và ngọn hải đăng cho nghiệp đoàn độc lập Solidarity của công nhân Ba Lan vào những năm 1980, góp phần vào sự sụp đổ của đảng Cộng Sản Ba Lan và tạo môi trường đưa đến sự sụp đổ của Liên Xô. Kolakowski thường được đề cập đến như là “sự thức tỉnh của những hy vọng”. Luận lý của ông có thể vẫn còn thích ứng và vẫn còn khả năng ứng dụng trong việc phân tích và đối thoại trong tình thế bây giờ. Dưới đây là tóm tắc từ một hội thảo chuyên đề về lý luận và cuộc đời của Leszek Kolakowski vào khoảng thời gian sau khi ông qua đời vào ngày 17 tháng 7 năm 2009 (2).

Trong một bài viết có tựa đề “Ở các nước chịu khống trị của Stalin: Những đề tài về hy vọng và tuyệt vọng”, Kolakowski phân tích các hoạt động của hệ thống xã hội cộng sản, chủ nghĩa xã hội quan liêu, chủ nghĩa xã hội độc tài, chủ nghĩa xã hội của con ông cháu cha, chân dung quyền lực, và độc tài độc đảng. Mặc dù ông mỗ xẻ mô hình chủ nghĩa xã hội của Liên Xô, phân tích của ông về cách thức một chế độ độc tài tìm cách áp đặc quyền lực trên mọi khía cạnh của xã hội vẫn có thể có giá trị cho đến bây giờ. Ông viết “Nhu cầu tự nhiên của chủ nghĩa độc tài là đe dọa mọi người từng cá nhân một, làm cho họ sợ hãi thường trực và tước đoạt những ý kiến đối nghịch và các phương tiện đối kháng trong việc họ suy nghĩ và hành động.” Ông lý luận: “Nếu tập trung quyền lực là một nguồn sức mạnh của chủ nghĩa độc tài, tập trung quyền lực cũng chính là nhược điêm và mầm mống của tự hủy hoại”. Đây là luận đề cơ bản mà ông khám phá ra (và được chứng nghiệm bởi sự sụp đỗ của đảng cộng sản Ba Lan): sự nghịch lý là như thế nầy – chế độ càng cố gắng kiểm soát cuộc sống chính trị và xã hội, chế độ càng trở nên yếu kém hơn. Ông lập luận rằng, “càng cố gắng kiểm soát chặt chẽ bao nhiêu, chế độ càng tự tước đoạt đi những khả năng linh hoặc mềm dẻo, dẫn đến hạn hẹp, không thể tự điều chỉnh, và năng lực giải quyết vấn đề càng dần trở nên yếu kém”.

Bằng cách phân tích và nhận đinh các khiếm khuyết trong lý luận và tiềm năng tự hủy diệt của chủ nghĩa độc tài, ông phát hiện các điểm yếu trong hệ thống xã hội chủ nghĩa độc tài. Ông đã chỉ định các khu vực mà đối lập có thể hoạt động và cách xã hội dân sự có thể tổ chức, trong khung cảnh mà gia cấp cầm quyền có thể đe dọa những người đối lập. Kết quả những phân tích của ông được các học sinh của ông xây dựng thêm (3), bao gồm Jacek Kurón, người đã thêm ý tưởng “tự tổ chức”, và Adam Michnik, người đã phân tích “Chủ nghĩa tiến hóa mới”. Điểm mấu chốt trong các tác phẩm lý luận nầy là như thế nầy. Dân có thể tích cực tự tổ chức để chiếm lại diễn đàn chính trị, văn hóa, xã hội mà gia cấp cầm quyền cố gắng độc chiếm. Các hoạt động văn hóa và xã hội có thể xảy ra trong đa diện mà giai cấp cầm quyền không thể hoàn toàn kiểm soát hết. Hậu quả là sự khống chế trên xã hội mà giai cấp cầm quyền nghĩ là gần như tuyệt đối nhưng trên thực tế chỉ dần dần trở thành không hửu hiệu và chỉ tuyệt đối trong sự tin tưởng của người cầm quyền.

Ngay cả sau khi luật giới nghiêm được áp đặt vào cuối năm 1981, phe đối lập Ba Lan tiếp tục chiến lược xây dựng song song bằng cách thiết lập các tổ chức đối lập ngoài sự kiểm xoát của giai cấp cầm quyền, bao gồm báo chí độc lập, một trường đại học độc lập và nhiều nhà xuất bản “ngầm”. Dựa vào thuyết phục và chính danh, đối lập dần dần trở thành lãnh đạo, tước đi quyền lực từ tầng lớp thống trị. Các sự diễn tiến nầy phù hợp với luận án ban đầu của Kolakowski.

Kolakowski đã viết nhiều về sự đối lập của dân Ba Lan và về vai trò của Ba Lan ở Đông Âu trong những thập niên 1980-1990. Trong thời gian đầu của dân chủ và đa đảng, ông đã tiên đoán những đe dọa của độc tài mới và nhiều dạng thức của độc tài. Ông cảnh báo, “Chiến thắng dân chủ từ độc tài cộng sản không chắc là đãm bảo – có nhiều hình thức độc tài khác ngoài cách độc tài từ chủ nghĩa Mác”. Những phân tích của ông nhấn mạnh về sự yếu kém của chủ nghĩa độc tài và sự tối cần trong việc xây dựng xã hội dân sự độc lập khi tiến trình dân chủ còn chập chững. Xây dựng xã hội dân sự là cần nhiều thời gian. Nhưng điều nầy là cần thiết đề tạo nên nền tảng cho dân chủ ổn định. Cho tới ngày nay, các phân tích của ông vẫn là tiêu chuẫn hướng dẫn và mẫu mực trong việc hoat động để phát triển dân chủ và văn hóa tự do. Trong quá trình theo khuynh hướng nầy, ông đề xuất rằng xu hướng dùng “công cụ sửa đổi nhanh” cần phải được cân nhắc cẩn thận trên các nguyên tắc cơ bản để xây dựng xã hội dân sự. Trong cân nhắc nầy, Kolakowski đề nghị chọn động thái ổn định để xây dựng các cơ cấu chính trị và xã hội phù hợp với dân chủ và văn hóa tự do.

Phạm Đình Bá, thành viên Nghiệp Đoàn sinh viên Việt Nam

Lược dịch từ tài liệu (2), ngày 29 tháng sáu 2018

Tài liệu:

Aleksander Smolar, ‘”Self-limiting Revolution”: Poland 1970-89’, in Adam Roberts and Timothy Garton Ash (eds.), Civil Resistance and Power Politics: The Experience of Non-violent Action from Gandhi to the Present, Oxford University Press, 2009.

Nadia Diuk, Richard Pipes, George Weigel, Abbas Milani, Zbigniew Brzezinski, Jerzy Szacki, Carl Gershman. Leszek Kolakowski (1927–2009). J Democracy 21(1), 2010, pp. 184-188.

Jason Steinhauer (2015). “‘The Awakener of Human Hopes’: Leszek Kolakowski”.

 

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s